Mitologia – budowle dawnych czasów

c. diurni, oficjalny dziennik rzymski zwany też acta diurna; c. pontificum, zapiski prowadzone przez pontyfików, dotyczące głównie spraw kultowych; c. senatus, protokoły z posiedzeń senatu. Tytuł c. dawano też utworom literackim zawierającym wspomnienia, pamiętnikom (np. Pamiętniki Cezara) lub komentarzom w naszym rozumieniu, a więc pismom objaśniającym utwory dawniejszego autora.

Compitalia święto rzymskie obchodzone 2 maja ku czci bóstw Lares compitales, opiekujących się ulicami; na rozdrożach (compitum) stawianoim ołtarze i kapliczki. Kapłani zajmujący się tymi obchodami nazywali się compitales.

Comum dziś Como; miasto w Galii Cyzal-pińskiej nad Lacus Larius (dziś” jezioro Como). Skolonizowane przez Cezara, otrzymało nazwę Novum C.; ojczyzna obu Pliniuszów, słynne z wyrobów żelaznych.

concha łac. 1. naczynie w kształcie muszli, używane jako patera ofiarna lub miska. 2. instrument muzyczny dęty, w kształcie muszli; róg. 3. częste tło popiersi w sarkofagach i nagrobkach rzymskich. 4. puszka lub słoiczek do pachnideł i balsamów.

Columella (C. Lucius Iwilus Moderatus C.) urodzony w Gades w latach trzydziestych I w. n e., pisarz rzymski i agronom, autor dzieła rolnizego w 12 księgach De re rustica, będącego niezwykle ważnym źródłem dla poznania spraw lolniezych Italii w I w. n.e., w szczególności zaś kryzysu w dziedzinie rolnictwa i instytucji ko-lonatu.

Cominii ród rzymski pochodzenia plebejskiego. 1. Lucius Cominius, trybun w armii dyktatora Lucjusza Papiriusza Kursora, uczestnik wojen samnickich (IV w. p.n.e.). 2. Quintus C., oficer Cezara. 3. Caius C; mówca współczesny Cyceronowi, chwalony przez niego dla jasnego stylu. 4. ekwita rzymski z czasów Tyberiusza, autor utworów satyrycznych wymierzonych przeciwko cesarzowi.

comitium łac. miejsce przeznaczone na zebrania lub zgromadzenia ludowe. Termin comitia (l.mn.) oznaczał samo zgromadzenie; c. centuriata, zgromadzenie centurii; c. curiata, zgromadzenie kurii; c. tributa, zgromadzenie tribus. Comitia nosiły też osobne nazwy zależnie od celu wyborów: c. consularia, gdy wybierano konsulów, c. praetoria, gdy odbywały się wybory pretorów.

Istniały ponadto stowarzyszenia pogrzebowe, colleg’a funeraticia, których celem było zapewnienie członkom odpowiedniego pogrzebu. W okresie schyłku republiki kolegia stawały się często klubami politycznymi, co spowodowało ograniczenie ich swobody przez Cezara i Augusta. Za czasów dominatu kolegia skupiające ludzi o określonym zawodzie przekształcano w zamknięte, całkowicie zależne od państwa korporacje, przynależność do nich była przymusowa i dziedziczna. Członkowie ich nie mogli zmienić ani zawodu, ani miejsca zamieszkania. Rzemieślnicy szczególnie pożyteczni dla państwa, jak: płatnerze, żeglarze, piekarze, rzeźnicy i in. cieszyli się pewnymi przywilejami, np. byli zwolnieni od służby wojskowej, od podatków i robót publicznych.

columbarium łac. (dosł. gołębnik), budowla sepulkralna, po części podziemna; w jej wewnętrznych ścianach drążone były rzędy nisz na urny z prochami. W każdej niszy mieściło się do 4 urn. Nad niszami lub pod nimi umieszczano napisy, epitafia. C. mieściły się na przedmieściach Rzymu, przy drogach wiodących do miasta, poza Rzymem nie spotyka się ich. Budowały je możne rody dla swych wyzwoleńców i niewolników, bractwa pogrzebowe – collegia funeraticia – dla swoich członków oraz prywatni przedsiębiorcy, którzy następnie sprzedawali pojedyncze miejsca.

collegium łac. zrzeszenie zalegalizowane przez władze państwowe, posiadające osobowość prawną. Członków jego łączył zwykle wspólny zawód i wspólny kult. Celem kolegiów było niesienie pomocy swoim członkom, obrona interesów zawodowych i zbiorowe sprawowanie kultu. Do założenia kolegium trzeba było co najmniej trzech osób. Wykluczano z c. za czyn hańbiący. Członkiem c. mógł zostać również wyzwoleniec lub nawet niewolnik. Najliczniejsze były kolegia rzemieślnicze; 8 z nich – a mianowicie garncarzy, cieśli, szewców, farbiarzy, garbarzy, brą-zowników, złotników i auletów – szczyciło się tym, że zostały założone jeszcze za czasów Numy. Później powstały kolegia piekarzy, rzeźników, kupców i wiele innych. Wspólne czynności zawodowe łączyły też członków kolegiów kapłańskich sprawujących kult poszczególnych bóstw. Członkowie tych kolegiów pochodzili z najmoż-niejszych rodów, byli obierani i funkcje swe sprawowali dożywotnio. Były wśród kolegiów kapłańskich kolegia pontyfików, augurów, lu-perków, arwalów i in. Przy wprowadzaniu nowego oficjalnego kultu zakładano nowe kolegium kapłańskie. W ten sposób powstały kolegia zmarłych i uznanych przez senat za bogów cesarzy rzymskich: c. sodales Augustales, Ciaudiales, Flaviales itp. Powstawały też kolegia wyzwoleńców i niewolników wielkich familii rzymskich sprawujące kult Larów patrona i pana. C. spełniały też rolę klubów towarzyskich.

C. Hernwgeniamis prawdopodobnie z r. 295 n.e., stanowiący uzupełnienie poprzedniego; C. Theo-dosianus, ogłoszony w r. 438 n.e. urzędowy zbiór konstytucji od czasów Konstantyna W., usystematyzowany przez komisję powołaną na polecenie Teodozjusza II i podzielony na 16 ksiąg;

C. lustinianus zob. Corpus iuris cmiis; d) księga papirusowa lub pergaminowa zawierająca kilka lub kilkanaście utworów jednego lub więcej autorów; w tym znaczeniu zaczęto używać terminu c. u schyłku cesarstwa.

codicillus toć. (demin. od codex), mały notatnik, list, bilet polecający; podanie, suplika, prośba skierowana na imię cesarza; testament lub zwłaszcza uzupełnienie do testamentu; pismo odręczne cesarza, rozkaz gabinetowy, patent, dyplom, nominacja.

coemptio łac. świecka forma zawarcia małżeństwa cum manu, tj. takiego, przy którym żona przechodziła pod władzę męża – manus mariti. Innym sposobem zawarcia takiego małżeństwa była sakralna forma confarreatio (zob.), jeszcze innym – usus (zob.). C. była dokonywana w drodze mancypacji, tj. pozornego kupna narzeczonej przy użyciu specjalnego formularza. Jako sprzedawca występował ojciec narzeczonej lub sama narzeczona, jeżeli nie podlegała władzy ojcowskiej (jeśli była sui iuris).